Mara sita ambazo uongozi wa Benjamin Netanyahu ulitikiswa — na kwa nini uchaguzi wa hivi karibuni wa Israel unaweza kuwa mtihani mwingine mkubwa kwake
Benjamin Netanyahu amejenga mojawapo ya historia ndefu zaidi za kisiasa nchini Israel ambapo amenusurika kushindwa katika uchaguzi, kusambaratika kwa miungano ya vyama na changamoto kwa uongozi wake.
Waziri mkuu huyo aliyekaa madarakani kwa muda mrefu zaidi katika historia ya Israel ameonyesha uwezo wa kugeuza vikwazo vya kisiasa kuwa fursa. Alirejea madarakani mwaka 2009 baada ya kukaa nje ya wadhifa huo kwa muongo mmoja, akavuka mkwamo wa uchaguzi na kurejea tena mwaka 2022 baada ya kuondolewa na muungano wa wapinzani wake.
Hata hivyo, uwezo wake wa kustahimili misukosuko ya kisiasa unakabiliwa na mtihani mwingine baada ya uchaguzi wa Israel wa tarehe 27 Oktoba 2026. Makadirio ya awali ya kura za kutoka vituoni yanaashiria kuwa hakuna upande uliofikia viti 61 vinavyohitajika kupata wingi katika Knesset, bunge la Israel, lenye viti 120.
Matokeo ya mwisho na mazungumzo ya kuunda serikali ndiyo yatakayoamua mustakabali wake.
1. Mwaka 1999: Kuondolewa kwake kwa mara ya kwanza madarakani
Netanyahu alipoteza wadhifa wa waziri mkuu katika uchaguzi wa mwaka 1999, aliposhindwa na kiongozi wa chama cha Labour, Ehud Barak.
Alikuwa ameingia madarakani mwaka 1996 baada ya kumshinda Shimon Peres. Serikali yake ilikabiliwa na mivutano kuhusu uhusiano na Wapalestina, mchakato wa amani na migawanyiko ndani ya jamii ya Israel.
Kushindwa huko kulikuwa pigo kwa mwanasiasa aliyejijengea taswira ya kutetea usalama wa taifa na kupinga makubaliano ya kuachia maeneo aliyoyaona kuwa muhimu kwa usalama wa Israel.
Netanyahu aliondoka madarakani lakini akaendelea kujihusisha na siasa na baadaye kurejea kuongoza chama cha Likud, cha mrengo wa kulia.
Alikaa nje ya ofisi ya waziri mkuu kwa muongo mmoja kabla ya kurejea mwaka 2009. Kushindwa kwake kwa mara ya kwanza kulionyesha kuwa kuondoka madarakani hakumaanishi kupoteza umuhimu katika siasa.
2. Mwaka 2019–2021: Mkwamo wa uchaguzi wafichua udhaifu wake
Netanyahu alikabiliwa na changamoto kubwa kati ya mwaka 2019 na 2021, wakati Israel ilipofanya chaguzi nne katika kipindi cha chini ya miaka miwili bila kupata serikali yenye wingi thabiti wa wabunge.
Mkwamo huo ulitokana na migawanyiko kuhusu uongozi wake na ugumu wa kuunganisha maslahi ya vyama katika mfumo wa kisiasa wa Israel.
Nafasi yake ilizidi kuwa tata baada ya kufunguliwa mashtaka ya ufisadi mwaka 2019. Netanyahu alikanusha tuhuma hizo na kukataa wito wa kujiuzulu.
Hata hivyo, wapinzani wake walishindwa kuunda mbadala thabiti. Baadhi yao walikubaliana zaidi kuhusu kumpinga Netanyahu kuliko sera za kuendesha nchi, licha ya kutofautiana katika masuala ya usalama, dini, uchumi na Wapalestina.
Mwezi Mei 2020, Netanyahu aliunda serikali ya umoja na mpinzani wake Benny Gantz, kwa makubaliano ya kupeana zamu ya kushika wadhifa wa waziri mkuu.
Hata hivyo, mivutano kuhusu bajeti na uendeshaji wa serikali ilichangia kuvunjika kwa ushirikiano huo kabla ya makabidhiano yaliyopangwa kufanyika. Uchaguzi mwingine ukafuatia.
Mgogoro huo ulifichua udhaifu wa Netanyahu, lakini pia ukaonyesha ugumu wa wapinzani wake kuunda muungano wenye uwezo wa kumuondoa madarakani
3. Juni 2021: Muungano uliomuondoa madarakani
Mwezi Juni 2021, Netanyahu alipoteza wadhifa wa waziri mkuu baada ya muungano wa vyama vya mrengo wa kulia, vya kati na vya kushoto kuungana kumaliza miaka 12 mfululizo ya utawala wake.
Muungano huo ulihusisha pia chama cha Kiislamu cha Ra’am, kinachowakilisha Waarabu wa Israel. Ushiriki wake ulikuwa muhimu katika kupata idadi ya wabunge iliyohitajika.
Muungano huo uliongozwa na Naftali Bennett, aliyekuwa mshirika wa zamani wa Netanyahu. Kwa mujibu wa makubaliano ya kugawana madaraka, Bennett alitarajiwa baadaye kukabidhi wadhifa huo kwa Yair Lapid.
Serikali hiyo ilishinda kura ya kuidhinisha uongozi wake katika Knesset, na Netanyahu akahamia upande wa upinzani kwa mara ya kwanza baada ya zaidi ya muongo mmoja.
Hata hivyo, muungano huo uliunganishwa kwa kiasi kikubwa na azma ya kumwondoa madarakani. Wanachama wake walitofautiana katika masuala muhimu ya sera, jambo lililofanya iwe vigumu kudumisha umoja.
Serikali hiyo ilisambaratika mwaka 2022 ikiwa imedumu kwa chini ya mwaka mmoja. Netanyahu alipata fursa ya kuonyesha kuwa wapinzani wake hawakuwa na uwezo wa kutoa uongozi thabiti, na akaanza maandalizi ya kurejea madarakani.
4. Novemba–Desemba 2022: Kurejea kwa kishindo
Netanyahu alirejea madarakani baada ya uchaguzi wa Novemba 2022, ambapo Likud na washirika wake wa mrengo wa kulia na vyama vya kidini walipata viti 64 kati ya 120 vya Knesset.
Aliapishwa kuwa waziri mkuu tarehe 29 Desemba 2022, baada ya takribani miezi 18 akiwa nje ya serikali.
Serikali yake ilitegemea vyama vya Kiyahudi vya Kiorthodoksi na washirika wa mrengo mkali wa kulia. Wingi huo wa wabunge ulimwezesha kuunda serikali lakini pia ukazua mivutano kuhusu mwelekeo wa sera za Israel.
Muungano huo ulisukuma mbele mageuzi yenye utata katika mfumo wa mahakama, yaliyolenga kupunguza baadhi ya mamlaka yake. Mapendekezo hayo yalisababisha maandamano makubwa na kuongeza migawanyiko nchini, ikiwa ni pamoja na miongoni mwa wanajeshi wa akiba na viongozi wa biashara.
Serikali pia ilikabiliwa na ukosoaji kuhusu usalama wa taifa baada ya shambulio la Hamas la tarehe 7 Oktoba 2023 kufichua mapungufu makubwa katika mifumo ya usalama ya Israel.
Namna Netanyahu alivyoshughulikia shambulio hilo, vita vilivyofuatia na maswali kuhusu uwajibikaji wa kisiasa vikawa sehemu muhimu ya mjadala kuhusu uongozi wake.
Hata hivyo, aliendelea kushikilia madaraka licha ya shinikizo kubwa. Kurejea kwake kulionyesha umuhimu wa kupata viti vya kutosha kuunda serikali katika mfumo wa kisiasa wa Israel.
5. Juni 2025: Jaribio la kumuondoa kupitia bunge lafeli
Mwezi Juni 2025, pendekezo lililoungwa mkono na upinzani la kuvunja bunge lilitishia kuangusha serikali ya Netanyahu.
Mzozo huo ulihusiana na huduma ya kijeshi, hasa iwapo wanaume Wayahudi wa Kiorthodoksi wanaosoma katika vyuo vya kidini wanapaswa kulazimishwa kujiunga na jeshi.
Huduma ya kijeshi ni ya lazima kwa raia wengi Wayahudi wa Israel, ingawa wanafunzi wengi wa Kiorthodoksi wamekuwa wakinufaika na misamaha au kuahirishwa kwa huduma hiyo.
Vita vilipoendelea, mahitaji ya wanajeshi yaliongezeka na wakosoaji wakaanza kudai kuwa mzigo wa huduma haukuwa ukigawanywa kwa usawa.
Serikali ya Netanyahu ilitegemea uungwaji mkono wa vyama vya Kiorthodoksi vilivyotaka kulinda misamaha hiyo. Hivyo, mzozo huo ukawa tishio la moja kwa moja kwa uhai wa serikali yake.
Pendekezo la kuvunja bunge lilishindwa, huku wabunge 61 wakilipinga na 53 wakiliunga mkono, kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa wakati huo.
Matokeo hayo yalimwezesha Netanyahu kuendelea kuwa waziri mkuu lakini hayakumaliza mzozo. Tukio hilo lilionyesha kuwa washirika wake wanaweza kumsaidia kubaki madarakani, lakini madai yao yanaweza pia kuhatarisha serikali pale maslahi yanapokinzana.
6. Oktoba 2026: Uchaguzi mwingine, mustakabali usio na uhakika
Netanyahu anakabiliwa na mtihani mpya baada ya uchaguzi wa Israel wa tarehe 27 Oktoba 2026, uliofanyika baada ya miaka ya vita, wasiwasi kuhusu usalama na mijadala kuhusu mustakabali wa kisiasa wa nchi hiyo.
Shambulio lililoongozwa na Hamas tarehe 7 Oktoba 2023 na vita vilivyofuatia vimeweka uongozi wake chini ya shinikizo. Maswali kuhusu mapungufu ya kiusalama yaliyotangulia shambulio hilo, mwenendo wa vita na uwajibikaji wa kisiasa yamekuwa sehemu muhimu ya mjadala kuhusu iwapo anapaswa kuendelea kuwa waziri mkuu.
Makadirio ya awali ya kura za kutoka vituoni yanaashiria kuwa hakuna upande ulio na njia ya wazi ya kupata wingi wa wabunge. Kwa kuwa viti 61 vinahitajika kuunda serikali yenye wingi katika Knesset, matokeo yanaweza kutegemea mazungumzo na vyama vidogo.
Vyama vinavyowakilisha Waarabu wa Israel vinaweza kuwa na nafasi muhimu katika kuamua upande utakaoweza kuunda serikali. Hata hivyo, vyama vya upinzani vinatofautiana kuhusu iwapo vinaweza kutegemea uungwaji mkono wa vyama hivyo vya Kiarabu bungeni.
Netanyahu anataka kuunda tena serikali ya mrengo wa kulia, lakini matokeo yasiyo na mshindi wa wazi yanaweza kusababisha mazungumzo marefu au mkwamo mwingine wa kisiasa. Ataendelea kuwa waziri mkuu wa mpito wakati mchakato huo ukiendelea.
Uchaguzi huu unaonyesha changamoto inayojulikana katika siasa za Israel: wapiga kura wanaweza kudhoofisha serikali iliyopo bila kuibua mbadala wenye uwezo wa kuichukua nafasi yake.?
